الثاني : دومين قسم از اقسام سه‌گانهء « ما » حرفيه ، اين است كه « ما » مصدريه باشد و فعل بعد را تأويل به مصدر ببرد و اين خود بر دو نوع است : 1 - غير زمانيه : كه تنها فعل را تأويل به مصدر مىبرد ، مانند آيهء شريفهء : ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ( التوبة / 118 ) . شاهد : در مصدريه بودن « ما » و تأويل « رحبت » به مصدر است و تقدير اين گونه است « ضاقت عليهم الارض برحبها » ، « رحب » به معناى وسعت مىباشد . 2 - زمانيه : كه علاوه بر تأويل به مصدر بردن فعل بعد ، يك كلمه دال بر وقت و مدت به آن مصدر اضافه مىشود ، مانند اين آيهء شريفه كه در حكايت قول حضرت عيسى عليه السّلام است : وَ جَعَلَنِي مُبارَكاً أَيْنَ ما كُنْتُ وَ أَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَ الزَّكاةِ ما دُمْتُ حَيًّا ( مريم / 31 ) . شاهد : در تأويل به مصدر بردن همراه با زمان « ما دمت حيا » توسط « ما » است كه در تقدير اين گونه است « مدة دوامي حيا » و آن جمله در اصل نيز گويا همينگونه بوده كه ظرف « مدة » و مضاف اليه آن « دوامي » حذف شود و سپس معادل آن كه عبارت است از « ما » مصدريه زمانيه و صله‌اش « دمت » به جاى آن نشسته است . شايان ذكر است كه اضافهء ظرف بر مصدر و سپس حذف آن در زبان عرب استعمال مىشود همان‌طور كه گاهى قبل از مصدر صريح - غير مأول - اسم زمان مضاف به آن حذف مىشود ، مانند : « جئتك صلاة العصر » كه تقدير آن « جئتك وقت صلاة العصر » مىباشد و مانند قول أمير المؤمنين عليه السّلام خطاب به كسانى كه پيشنهاد زيادتر دادن بيت المال به اشراف و صحابى مىكردند تا آنان به يارى حضرت بشتابند : « أ تأمروني أن اطلب النصر بالجور فيمن ولّيت عليه و اللّه لا أطور به ما سمر سمير و ما أمّ نجم في السّماء نجما و لو كان المال لي لسوّيت بينهم فكيف و إنّما المال مال اللّه » . « 1 » شاهد : در مصدر زمانيه بودن « ما » در « ما سمر » و « ما أمّ » است كه تقدير آن

--> ( 1 ) - نهج البلاغة : ط 126 / 389 و 390 .